U REFLEKSIJAMA 6°27’48.81”N 3°14’49.20”E / 17. Bijenale arhitekture u Veneciji 2023

Republika Srbija predstavila se na 17. Bijeanlu arhitekture u Veneciji projektom U REFLEKSIJAMA 6°27’48.81”N 3°14’49.20”E autora Ive Njunjić i Tihomira Dičića.

Nakon traumatičnog perioda kolonijalne vladavine, politika nesvrstanosti tokom šezdesetih i sedamdesetih godina 20. veka imala je dubok uticaj na društva nezavisnih država afričkog kontinenta. Ove promene odrazile su se i na procese transformacije afričkih gradova, u kojima su jugoslovenske arhitekte imale značajnu ulogu.

Pokret nesvrstanih, kao specifična međunarodna organizacija, promovisao je politiku utemeljenu na antikolonijalizmu, antiimperijalizmu, nezavisnosti, emancipaciji i koegzistenciji među državama. Jugoslavija je, kao jedan od lidera ovog pokreta, uspostavila aktivnu saradnju među državama članicama, čija je realizacija obuhvatala brojne graditeljske projekte povezane sa modernizacijom – industrijalizacijom i urbanizacijom mladih multinacionalnih država Afrike.

Prvi samit Pokreta nesvrstanih održan je u Beogradu 1961. godine, sa ciljem predstavljanja Jugoslavije, koja je i sama prolazila kroz proces modernizacije. Prisustvo jugoslovenskih kompanija na afričkom kontinentu datira iz tog perioda. Među onima koje su delovale u zemljama globalnog juga, beogradska kompanija Energoprojekt imala je najznačajniju građevinsku aktivnost. Brojni arhitekti ove firme projektovali su objekte u Africi, Aziji i Latinskoj Americi, a neki od njih, zamišljeni kao refleksije budućnosti, postali su simboli modernizacije i nezavisnosti svojih država. Mnogi objekti koje je izgradio Energoprojekt bili su namenjeni međunarodnoj saradnji, poput kongresnih centara, hotela, aerodroma i međunarodnih sajmova. Ovi poduhvati upisali su afričke gradove na globalnu mapu nakon perioda kolonizacije. Jugoslovenske arhitekte delovale su u duhu nesvrstanosti i međunarodne saradnje, a njihove projekte pratile su analize lokalne kulture, ankete među lokalnim stanovništvom i primena znanja stečenih neposredno na terenu. Istovremeno, oslanjali su se na sopstvena inženjerska znanja zasnovana na principima efikasnosti i optimalnosti.

Centralni segment izložbe Srpskog paviljona predstavlja projekat Međunarodnog sajma u Lagosu, čiji je autor i rukovodilac bio arhitekta Zoran Bojović. Projekat Sajma u Lagosu, izabran na međunarodnom konkursu i realizovan između 1974. i 1976. godine, podrazumevao je urbanizaciju 350 hektara močvarnog područja. Efikasnost i brzina diktirale su logiku izgradnje, te je oblikovanje više od 120.000 m² sajamskih hala svedeno na umnožavanje jednog modula – jednakostraničnog trougla sa stranicama dužine 7,2 m. Sama struktura predstavljala je simbol tek uspostavljene multinacionalne države. Arhitektura kompleksa odražava viziju nezavisne budućnosti i raskid sa kolonijalnom prošlošću. Međunarodni sajam u Lagosu nekada je bio mesto okupljanja posetilaca Svetske izložbe, dok je danas prostor gotovo pritisnut težinom grada i njegove rastuće demografske strukture. Okružene neuređenim barakama, sajamske hale i dalje stoje kao arhitektura koju je neophodno ponovo čitati.

Činjenica da su arhivi oskudni i teško dostupni mnogo govori o našoj zajednici, koja je odlučila da zapostavi ovo znanje. Prošlost o kojoj je ovde reč ima malo dodirnih tačaka sa društvenim i političkim okolnostima u kojima arhitekte danas žive i rade, a generacijski im čak ni ne pripada. Stoga su arhitekte, u potrazi za arhitekturom, otputovale u Lagos – u izazovnu sadašnjost dinamične megalopolisa – sa namerom da kroz neposredno iskustvo uspostave sopstveni odnos prema ovoj arhitekturi.

Projekat se bavi refleksijama nekadašnje i sadašnje sadašnjosti arhitekture nastale u okviru globalne politike nesvrstanosti na afričkom kontinentu. Cilj putovanja u Lagos i susreta sa arhitekturom Sajma jeste razumevanje i aktiviranje procesa vezanih za ove prostore danas. Kroz istraživanje, arhitekte nastoje da uspostave prostorne i vremenske refleksije i da ih objedine u jedinstvenu arhitektonsku celinu, koja treba da reafirmiše hitnost i potencijal sadašnjeg trenutka u kontekstu budućih izazova, u kojima se ove strukture mogu prepoznati kao resurs.

Da bi se učestvovalo u stvaranju budućnosti, potrebno je razumeti vrednost sadašnjosti. Zbog toga Međunarodni sajam u Lagosu sagledavamo kao projekat grada, arhitektonski projekat i projekat čoveka, čija je sadašnjost uvek aktuelna.

Projekat U refleksijama… usmerava pažnju na arhitekturu nastalu kroz međunarodnu saradnju, sagledavajući je istovremeno kao potencijal i kao resurs za budućnost.

IZLOŽBA
Ulaskom u paviljon, posetilac se zatiče u elipsi – vremensko-prostornoj mapi. Elipsa predstavlja omotač, sintezu svake sadašnjosti koju je arhitektonski objekat iskusio, nekadašnje i aktuelne, koje su, sažete i izložene na ovaj način, objedinjene u jednu identitetsku celinu. Sekvence, njihova ponavljanja i refleksije formiraju elipsu.

Postoje tri sekvence:

PRAZNA MAPA – tabula rasa, podsećanje na vreme pre nekadašnje sadašnjosti, distanciranje od svih unapred pretpostavljenih predstava. Prazna mapa se postepeno ispunjava sadržajem izložbe – refleksijama arhitekture prikupljenim tokom istraživačkog putovanja.
ARHIVA – reprodukcija nekadašnje sadašnjosti, koja kao takva predstavlja jednu od dimenzija aktuelne sadašnjosti.
PUT U LAGOS – film koji predstavlja refleksije savremene sadašnjosti.
Refleksija je simetrija sekvence. Ona omogućava sagledavanje iz drugog ugla i predstavlja trenutak prošlosti najbliži sadašnjosti. Ponavljanjem sekvenci u refleksiji formira se elipsa – simbol globalnosti, ciklusa, izvrnute mape sveta, svoda, spoljašnjeg omotača oblikovanog oko čoveka.

Sadržaj izložbe predstavlja anatomiju Međunarodnog sajma u Lagosu: Sajam kao projekat grada, Sajam kao arhitektonski projekat (ekosistem, projekcija nove društvene budućnosti i nezavisnosti, jezgro budućeg urbanog planiranja) i Sajam kao projekat koji oblikuje pojedinca, kao deo svesti i neposrednog iskustva.

Više o projektu možete pogledati ovde.